Әзербайжан қандай экологиялық проблемаларға тап болып отыр?

Орталық Азия климаттық қорының (CACF) климаттың өзгеруі және жасыл энергетика мәселелері бойынша Орталық Азияға арналған Жобалық офисінің сарапшылары 2026 жылғы Өңірлік экологиялық саммит қарсаңында Әзербайжандағы экологиялық проблемаларды талдады. Бұл – Оңтүстік Кавказдың аумағы бойынша ең үлкен елі, оның 50%-ын таулар алып жатыр. Әзербайжан үшін Каспий теңізі мен өзендерінің, сондай-ақ ауа ластануы, әсіресе Бакудегі мәселелері өзекті болып табылады. Топырақтың деградациясы, тұрмыстық қалдықтардың жинақталуы және биоалуантүрліліктің азаюы да алаңдатушылық тудырады.

Су ресурстарының ластануы Әзербайжанның ең өткір проблемасы болып табылады. Каспий теңізі және Апшерон түбегіндегі Зых көлі мұнай өндіру қалдықтарымен қатты ластанған, ал өзендер мен басқа да су айдындары өндірістік және тұрмыстық қалдықтармен ластануда.

Өзендердің екі-үштен бірі айтарлықтай антропогендік жүктемеге ұшырап, III-IV ластану классына жатқызылған. Негізгі су көздері – Кура және Араз өзендері көрші елдерден ластанған өндірістік және тұрмыстық ағындармен келіп түседі. Охчучай өзені ең ластанғандардың бірі болып саналады, онда мыс, молибден, темір, мырыш, хром және никель деңгейлері критикалық деңгейде табылған, бұл форельдің жаппай қырылуына әкелді. Охчучайдан басқа, Товузчай, Шамкирчай, Гянджачай және Күрекчай өзендерінде фенолдар мен металдардың мөлшері (нормадан 2-3 есе артық) жоғары болып тіркелген.

Аймақтарда тазарту құрылыстарының болмауы немесе ақаулы болуы су ағындарын тікелей су айдындарына ағызуға әкеледі. Мазутлы, Булбулалы, Забрат және Масазыр көлдері өте ластанған, кейде апатты жағдайға жеткен. Көптеген жерлерде, әсіресе жаз айларында, су құбыры суы алдын ала тазартусыз немесе қайнатусыз ішуге ұсынылмайды.

Әзербайжандағы топырақтың деградациясы – эрозия, тұздану және шөлейттену себепті кең аумақты қамтитын, азық-түлік қауіпсіздігіне қатер төндіретін маңызды проблема. Негізгі себептер: интенсивті егіншілік, малды шамадан тыс жайылу, суарманың тиімсіз әдістері және ормандардың кесілуі. Кура-Араз төмендігі мен тау етектері тұздану мен гумустың жоғалу процесі дамып келе жатқан ерекше осал аймақтар болып табылады.

Ел үшін тағы бір өзекті мәселе – қатты тұрмыстық қалдықтарды басқарудың тиімді еместігі. Қалдықтарды бөлек жинаудың болмауы және өңдеу инфрақұрылымының әлсіздігі, әсіресе ауылдық жерлерде, топырақ пен судың ластануына әкеледі. Бакуде қоқыс жағу зауыты болғанына қарамастан, қалдықтардың айтарлықтай бөлігі, оның ішінде пластик, ашық жағылып немесе жиналып қалуда, бұл экологияға қауіп төндіруде.

Әзербайжандағы биоалуантүрліліктің азаюы климаттың өзгеруі, адам әрекеті және мекен ету ортасының бұзылуы нәтижесінде орын алуда. Негізгі қауіптер – ауыл шаруашылығы, урбанизация және ластану. Ел түрлерді қалпына келтіру және экожүйелерді қорғау бағытында белсенді жұмыс жүргізуде.

Әзербайжанның астанасы Баку, 2,4 миллион тұрғыны бар қала, көптеген ірі қалалар сияқты, өнеркәсіптік кәсіпорындардың шығарындылары мен автомобильдердің түтін газдарынан болатын ауа ластануы проблемасына тап болып отыр.

Экологиялық жағдайды жақсарту үшін ел үкіметі түрлі жобаларды жүзеге асыруда. Алайда су ресурстарының ластануы мен қалдықтарды басқару мәселелері әлі де өзекті болып қалуда.

Бұған дейін хабарланғандай, 2026 жылғы 22–24 сәуір аралығында Астанада Өңірлік экологиялық саммит өтеді, онда Орталық Азия елдерінің экологиялық проблемалары мен оларды шешу жолдары талқыланады. Іс-шараға Әзербайжан делегациясы қатысады.