Климаттың өзгеруі Орталық Азияға қандай қауіп төндіреді?

Экономиканың түрлі салаларына түсетін жүктеменің артуы, халық денсаулығының нашарлауы, ұзаққа созылған құрғақшылық пен жойқын селдер, су мен азық-түлік тапшылығы, халықтың жаппай көші-қоны – мұның бәрі жаңа климаттық шындықтың алаңдатарлық көріністері. Орталық Азия климаттық қорының (CACF) ғылыми кеңесшісі, биология ғылымдарының докторы, Кембридждің Орталық Азия жөніндегі форумының мүшесі Темур Юнусов жаһандық жылынудың Орталық Азияға төндіретін қауіптеріне талдау жасады.

Климаттың өзгеруінен туындайтын негізгі салдарларды жалпы алғанда үш негізгі бағытқа бөлуге болады: орташа температураның көтерілуі, тұщы су тапшылығының күшеюі және табиғи экстремалды құбылыстардың жиілеуі. Темур Юнусовтың пікірінше, дәл осы факторлар Орталық Азия елдерінің халқына, ауыл шаруашылығына, өнеркәсібіне және экономикасына барынша кең ауқымда әсер етеді.

Өңірдің климатының күрт континенттік болуы, яғни қыста да, жазда да температураның шектен тыс құбылып, ал көктем мен күздің жайлы кезеңдерінің өте қысқа болуы аймақты температураның аз ғана өзгерістеріне де аса осал етеді.

«Дәл осы климаттық ерекшеліктер өңірдің флорасы мен фаунасын қалыптастырды. Өсімдіктер мен жануарлар мұндай жағдайларға бейімделіп, оңтайлы температура мен ылғалдылық сақталатын қысқа көктем мезгілінде өмірлік циклдерін жедел аяқтауға тырысады. Қазіргі таңда климаттың өзгеруі салдарынан осы қысқа көктем кезеңі барған сайын қысқарып, оған қоса қысқа мерзімді болса да күрт температуралық ауытқулар жиілеп барады. Гүлдеу кезеңіндегі кеш түскен үсік пен қалыптан тыс ерте басталатын аптап ыстық нәзік гүлдерді зақымдап, тозаңдану үдерісін бұзады, соның салдарынан бүкіл вегетациялық кезеңдегі өнімділік күрт төмендейді», – деді сарапшы.

Орташа температураның көтерілуі

Орташа температураның аз ғана көтерілуінің өзі ең жоғары температура көрсеткіштерінің айтарлықтай артуына және аптап ыстық кезеңдерінің ұзаруына әкеледі. Бұл ауыл шаруашылығы мен азық-түлік қауіпсіздігінен бастап, азық-түлік тапшылығына байланысты әлеуметтік шиеленістің күшеюі мен халық көші-қонының артуына дейінгі көптеген салаға әсер етеді.

Өнеркәсіптік үдерістер мен инженерлік шешімдердің басым бөлігі климаттың анағұрлым қоңыржай жағдайларына бейімделіп жобаланған. Сондықтан олардың істен шығу қаупі артады. Бұл тау-кен өнеркәсібіне, құрылысқа, энергия өндіру мен тасымалдауға, сондай-ақ тұрғындар мен ұйымдардың ғимараттарды салқындату үшін кондиционерлерді көп қолдануына байланысты энергетикалық инфрақұрылымға түсетін жүктеменің артуына қатысты.

«Жоғары температура ауруханаларға қосымша салмақ түсіріп, егде жастағы адамдар мен кішкентай балалар арасында өмірге қауіп төндіретін жылу соққыларының көбеюіне әкелуі мүмкін. Сонымен қатар маңызды азаматтық инфрақұрылымның істен шығу қаупін де назардан тыс қалдыруға болмайды. Атап айтқанда, электр беру желілерінің тіректері қызып кетуі, асфальттың жұмсаруы, теміржол рельстерінің деформацияға ұшырауы ықтимал. Мұндай жағдайлар төтенше оқиғалардың салдарын одан әрі ушықтыруы мүмкін.

Сондай-ақ литий батареяларының тиімділігі жоғары температура жағдайында төмендейтінін ескерген жөн. Бұл электр көліктерінің жұмысына, сондай-ақ мұнай және газ құбырларын бақылау жүйелері сияқты маңызды салаларда қолданылатын аккумулятормен жұмыс істейтін құрылғылардың сенімділігіне әсер етуі ықтимал», – деді Темур Юнусов.

Температураның көтерілуі парниктік газдар шығарындыларының салдары болып табылады және қазіргі шығарындылар көлемі сақталған жағдайда бұл үдерістің таяу болашақта тоқтауы екіталай.

«Демек, бұл уақытша құбылыс, өздігінен басылады немесе қосымша күш-жігерсіз жақсарады деп үміттенудің еш мәні жоқ. Үнемі өсіп келе жатқан температура – жаңа шындық. Сондықтан жоғары температураға тәуелді барлық салалар мен үдерістер осы жағдайға бейімделуі тиіс», – деді биология ғылымдарының докторы.

Темур Юнусовтың айтуынша, бейімделу шараларының қатарына жұмыс уақытын тәуліктің салқындау мезгіліне немесе түнгі уақытқа ауыстыру, сондай-ақ мүмкіндік болған жерде үй-жайларды кондиционерлеу жатады.

«Идеал жағдайда Орталық Азияның барлық елдері ғимараттарды жылыту мен салқындатудың стандартты шешімі ретінде жер жылуын пайдаланатын жылу сорғыларын енгізуі тиіс. Сонымен қатар ұлттық құрылыс нормалары ғимараттардың жоғары деңгейдегі жылу оқшаулауын және жер асты жылу сорғыларына қажетті құбыр жүйелерін алдын ала орнатуды міндеттеуі қажет», – деді ол.

Жалпы алғанда, бұл шаралар климаттың өзгеруіне бейімделуге бағытталған. Өйткені жаһандық деңгейде парниктік газдар шығарындыларын түбегейлі қысқартпайынша температураның көтерілуінің негізгі себебін жою мүмкін емес.

Тұщы су тапшылығы

Тұщы су Орталық Азия үшін ежелден ең құнды табиғи ресурстардың бірі болып келеді. Кембридж университетінің профессоры Джеймс Джексон жетекшілік еткен Earthquakes without Frontiers зерттеу жобасы Ұлы Жібек жолы бойындағы ірі қалалардың тарихи тұрғыдан неге белсенді тектоникалық жарықтар маңында орналасқанын зерттеді. Бұл қалалар бірнеше жүз жыл сайын жер сілкіністерінен толық қирап отырғанына қарамастан, тұрғындар оларды әрдайым сол жерде қайта тұрғызған, тұрақтырақ аймақтарға көшуді таңдамаған. Оның басты себебі – дәл осы жарықтар тұщы судың шығатын орындарын анықтайтын.

«Біздің ата-бабаларымыз бірнеше жүз жыл сайын қаланы қайта салу тұщы суға қол жеткізу үшін төленетін орынды құн екенін жақсы түсінді. Ғасырлар бойы Орталық Азия қалалары өздерінің су ресурстарының мүмкіндіктеріне сай өмір сүріп, климатқа бейімделген ауыл шаруашылығы тәсілдерін қолданып, жергілікті жағдайға сәйкес келетін дақылдарды өсірді.

Кеңес Одағы кезеңінде Әмудария мен Сырдария өзендерінің сулары мақта сияқты суды өте көп қажет ететін дақылдарды суаруға жаппай бұрылғаннан кейін Арал теңізі жылдам тартылып, тиімсіз суару жүйелері топырақ эрозиясына, тұздануға және бұрын құнарлы болған жерлердің шөлейттенуіне әкелді.

Өкінішке қарай, Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін де Орталық Азиядағы ауыл шаруашылығы тәжірибесі айтарлықтай өзгерген жоқ. Соның салдарынан бұрыннан бар мәселелер одан әрі күрделене түсті. Климаттың өзгеруі мен мұздықтардың жылдам еруі жағдайды аса күрделі деңгейге жеткізді. Соған қарамастан, суару жүйелері әлі күнге дейін Әмудария мен Сырдария өзендерінде тұщы су қоры шексіз дегендей пайдаланылып келеді», – деді Темур Юнусов.

Орталық Азиядағы таза тұщы судың негізгі көзі болып саналатын мұздықтар биік таулы аймақтардағы температураның көтерілуіне байланысты қар мен мұздың қалыптасуының азаюы салдарынан шегініп жатыр. Мұздықтардың еру жылдамдығы олардың көлеміне тікелей байланысты: мұздық неғұрлым үлкен болса, соғұрлым баяу ериді. Сондықтан мұздықтар массасын жоғалтқан сайын олардың еру қарқыны үдей түседі.

«Бұл жағдай қазірдің өзінде Солтүстік Арал теңізінің су деңгейінің көтерілуіне қатысты жалған оптимизм қалыптастырып отыр. Егер Қазақстан су тұтынуын 30 пайызға қысқартпаған болса, онда Арал теңізіндегі судың көбеюі қуантатын жаңалық емес, керісінше алаңдататын белгі. Бұл мұздықтардағы тұщы судың әлдеқайда жылдам еріп, тұзды суға айналып жатқанын білдіреді. Қысқа мерзімде бұл Солтүстік Арал үшін жағымды көрінуі мүмкін, бірақ шын мәнінде бұл – бүкіл Орталық Азияның өзінің аса құнды тұщы су қорларын өте қауіпті қарқынмен жоғалтып жатқанының тағы бір дәлелі», – деп атап өтті сарапшы.

Орталық Азия елдері мұздықтардың шамамен 30 пайызы жоғалғанын және бұл ауыл шаруашылығын сумен қамтамасыз етуге де, қолданыстағы су электр станцияларының өндірістік қуатына да әсер етіп жатқанын мойындағанымен, Қырғызстан мен Тәжікстан үшін жаңа гидроэлектр бөгеттерін салу әлі де басым бағыт болып қала береді.

Экстремалды табиғи құбылыстар

Дүниежүзілік метеорологиялық ұйымның (WMO) деректеріне сәйкес, 1980-жылдардан бері әрбір келесі онжылдық 1850 жылдан бастап тіркелген кез келген алдыңғы онжылдықтан жылырақ болды. 2005–2024 жылдар аралығы бақылау тарихындағы ең жылы жиырма жылдық кезеңге айналды. Сонымен қатар, жаһандық деңгейде ең ыстық он жылдың барлығы қазіргі ғасырдың үлесіне тиесілі.

Еуразия құрлығының дәл ортасында орналасқан және дүниежүзілік мұхиттардан едәуір қашық жатқан Орталық Азия Жер шары бойынша орташа көрсеткішпен салыстырғанда әлдеқайда жылдам жылынуда. Соның нәтижесінде өңірде аптап ыстық пен ұзаққа созылатын құрғақшылық жиілеп, ауыл шаруашылығы дақылдарының шығымдылығы төмендеп, егіннің жаппай жойылу қаупі артып келеді.

Шөлейттену ауыл шаруашылығына жарамды жерлердің көлемін азайтып қана қоймай, адам мен жануарлардың денсаулығына зиян келтіретін шаңды дауылдардың жиілігін арттыруда.

Бұл мәселе Орталық Азия үшін ерекше өзекті. Өйткені тартылған Арал теңізінің орнында пайда болған Аралқұм шөлінің тұзды қабаттарында мақта алқаптарын суару кезінде пайдаланылған пестицидтер, гербицидтер мен минералдық тыңайтқыштардың қалдықтары сақталған. Олар кезінде өзендер мен жер асты сулары арқылы теңізге түскен болатын.

Ғалымдардың айтуынша, Арал өңірінде шаңды дауылдардың қарқындылығы мен жиілігі жылдан жылға артып келеді. Жыл сайын жел 100 миллион тоннаға дейін тұзды, құмды және улы химиялық заттарды жүздеген шақырым қашықтыққа таратып, топырақ пен атмосфераны ластайды.

Батыстан шығысқа қарай қозғалатын қуатты атмосфералық ағындар Арал теңізінің құрғаған табанынан көтерілген тұз бен шаң аэрозольдерін Тянь-Шань мен Памир мұздықтарына жеткізеді. Бұл жаһандық климаттың өзгеруі салдарынан онсыз да үдей түскен мұздықтардың еру процесін одан әрі жеделдетеді.

Мұздықтардың қарқынды еруі нәтижесінде таулы өңірлерде мореналық көлдердің саны көбейеді. Олар нөсер жауын-шашынмен қатар сел мен кенеттен болатын су тасқындарының қаупін айтарлықтай арттырады. Мұндай апаттардың салдары өте ауыр болуы мүмкін: автомобиль жолдары мен елді мекендердің қирауынан бастап, адам шығынына дейін алып келеді.

Ғалымдардың болжамынша, Орталық Азиядағы көптеген мұздықтар 2040–2050 жылдарға қарай толықтай жойылып кетуі мүмкін. Егер жаһандық температураның өсуі жалғаса берсе, 2100 жылға қарай өңір тауларындағы мұздықтардың 85 пайызға дейінгі бөлігі жоғалуы ықтимал.

«Бұл үрдісті де жаһандық жылынудың қазіргі бағытын өзгертпей тоқтату мүмкін емес. Мұздықтардың жойылуы шөлейттенумен, жердің тозуымен және тұрақты құрғақшылықпен қатар жүріп, Орталық Азиядағы бүгінгі ауыл шаруашылығы жүйесін түбегейлі өзгертуі мүмкін.

Егер салдарын азайтуға бағытталған шаралар қабылданбаса, бұл азық-түлік тапшылығына, аштыққа, халықтың жаппай көші-қонына және кейбір өңірлерде демографиялық құлдырауға алып келуі ықтимал.

Тұщы су тапшылығы халықтың өмір сүру сапасы мен денсаулығына тікелей әсер етеді. Таза ауыз суға қолжетімділіктің төмендеуі салдарынан түрлі аурулардың көбею қаупі жоғары.

Өндірістік процестерде тұщы суды пайдаланатын салалар да айтарлықтай қиындықтарға тап болады. Алайда бұл салалардың шығыны халықтың көші-қоны немесе өлім-жітімнің артуы нәтижесінде еңбек ресурстарының азаюынан туындайтын салдардан төмен болуы мүмкін.

Бұл қатердің алдын алу мүмкіндігі барған сайын азайып келе жатқандықтан, негізгі күш-жігер оның салдарын барынша жеңілдетуге және жаңа климаттық жағдайларға бейімделуге бағытталуы тиіс», – деп түйіндеді Темур Юнусов.