Климаттың өзгеруі жағдайында Орталық Азияны сумен қалай қамтамасыз етуге болады?

Жаһандық жылынудан туындаған Орталық Азиядағы климаттың өзгеруі таяу болашақта өңірде судың жетіспеуіне алып келеді, бұл азық-түлік қауіпсіздігіне қауіп төндіреді және халықтың мәжбүрлі көшіп-қонуын тудыруы мүмкін. Орталық Азия климаттық қорының (CACF) ғылыми консультанты, биология ғылымдарының докторы, Орталық Азия бойынша Кембридж форумының мүшесі Темур Юнусов пісіп-жетілген проблеманы шешу жолдарын ұсынды.

Климаттың өзгеруінен туындаған негізгі салдарларды тұтастай алғанда үш негізгі салаға бөлуге болады: орташа температураның өсуі, тұщы су тапшылығының күшеюі және төтенше табиғи құбылыстар.

«Жоғарыда аталған аспектілер адам өмірінің барлық салаларына теріс әсер етеді. Бірақ, өздеріңіз білетіндей, су - жер бетіндегі барлық тіршіліктің негізі. Адам денесі оның жартысынан астамынан тұрады, ал табиғаттағы биологиялық процестердің өзі ылғалсыз жүре алмайды. Құрғақ климат жағдайында, жаһандық жылыну үрдістерін ескере отырып, Орталық Азияны тұщы сумен қамтамасыз ету мәселесі ерекше өткір болып отыр», – деп атап өтті Темур Юнусов.

Өңірдегі ең ірі өзен Ертіс болып табылады, ол Моңғол Алтайының батысынан бастау алады. Бүгінгі таңда Қытай өзеннің жоғарғы сағасындағы судың жалпы көлемінің шамамен 20% -ын алады. Ертістің Қазақстан аумағындағы ұзындығы (Қытаймен шекарадан Ресеймен шекараға дейін) шамамен 1700 км құрайды. Бұл өзен 5 облысты және республика астанасын ұзындығы 458 км Қ.Сәтбаев атындағы канал арқылы сумен қамтамасыз етеді.

Жоғарыда аталған арна - «Сібір өзендерінің бұрылысы» жобасының іске асырылған жалғыз бөлігі. Бұл Оби мен Ертіс ағынының бір бөлігін оңтүстікке, Қазақстан мен Орталық Азияға ауыстыруды көздейтін 1970-1980 жылдардағы ірі кеңестік жоспар. 1986 жылы орасан қашықтық, орасан зор экономикалық шығындар, электр энергиясының көп шығыны және экологиялық апат қаупі салдарынан жоба мүмкін емес деп танылды.

Ең бастысы - Ертісте бүкіл Орталық Азияны суаруға су жетпейді.

Осылайша, өңірдің негізгі су артериялары Сырдария (Қырғызстан, Тәжікстан, Өзбекстан және Қазақстан арқылы ағатын және Кіші Арал теңізіне құйылатын ең ұзын өзен) және Амударья (Пяндж және Вахш өзендерінің қосылуынан пайда болатын ең толық су өзені) болып табылады, шекаралар мен аумақтар бойынша өтеді Тәжікстан, Ауғанстан, Түрікменстан және Өзбекстан). Бұл өзендердің басты бастаулары Тянь-Шань мен Памирдің биік тауларындағы мұздықтар мен қармен қоректенеді.

«Географияға байланысты Қырғызстан мен Тәжікстан тұщы суды қалыптастыруға үлкен қабілетке ие және сол себепті өңірдің қалған елдерін сумен жабдықтау үшін негізгі болып табылады. Алайда бұл проблеманың өзі қиынырақ, себебі олардың тұщы су өндіру қабілеті климаттың өзгеруіне қарай төмендеуі мүмкін.

Мысалы, Душанбеде жазғы тұщы су тапшылығы байқалды, газеттер тікелей су қоймаларын қоректендіретін тауларда қар жоқ деп жазды. Осындай жағдайға жақын арада Қазақстанның ірі қаласы - Алматы да тап болуы мүмкін», – деп қосты Темур Юнусов.

Болашақта Алматыда өмірлік ылғалдың жетіспеушілігінің себебі Іле Алатауындағы мұздықтардың жылдам еруі болып табылады. Соңғы жарты ғасырда Тянь-Шань тау жотасы мұзданудың 40% -дан астамын жоғалтқан, ал жалпы Алматы облысы өзінің мұздық қорының 44% -ын жоғалтқан. Жыл сайын мұздықтардың ауданы шамамен 0,8-1% -ға қысқарады.

Ғылыми тұрғыдан алғанда, Іле Алатауының мұздықтары әлі қайтып оралмаудың соңғы нүктесінен (су ресурстарының шыңы деп аталатын) өтпеген, бірақ оған шапшаң жақындап келеді. ҚР География және су қауіпсіздігі институты мен ЮНЕСКО сарапшыларының бағалауы бойынша бұл сыни белгі таяу онжылдықта өтуі мүмкін. Демек, 2,4 млн халқы бар қала қазірдің өзінде сумен жабдықтаудың баламалы көздерін іздеуі керек.

«Су ауыл шаруашылығы мен азаматтық сумен жабдықтаудың негізгі және алмастырылмайтын элементі ретінде бүкіл өңірдің стратегиялық ресурсы ретінде қарастырылуы тиіс. Төменгі ағын елдері су тұтынуды қысқарту және сақтау және суару және тұрмыстық сумен жабдықтау үшін судың барынша қол жетімділігін қамтамасыз ету жөніндегі барлық қолжетімді шараларды енгізуге тиіс. Бұл төменгі ағын елдерінде тұщы судың қолжетімділігін арттыру үшін жоғарғы ағын елдеріндегі суды басқару және сақтау жобаларына инвестицияларды қамтиды.

Тіпті бұл Орталық Азияның өсіп келе жатқан халқы тарапынан суға деген сұранысты жабу үшін жеткіліксіз болуы мүмкін, сондықтан барлық елдер сарқынды суларды тазартудың қатаң және технологиялық тұрғыдан озық нұсқаларын енгізуді, олардың барынша ықтимал үлесі тазартудан өтіп, тұтынуға қайта оралуын қарастыруы тиіс», – деп атап өтті Темур Юнусов.

Сарапшының пікірінше, шешімдердің бірі суды түрлі санаттарға бөлу және оларды пайдалануды шектеу болуы мүмкін. Мысалы, ең жоғары тазалық дәрежесіндегі су тек қана азаматтық инфрақұрылымда пайдаланылады; адам тұтынуға ұсынылмаған, бірақ әлі де ауыл шаруашылығына жарамды су, мысалы тазартылған сарқынды сулар суару үшін пайдаланылады; ал суаруға жарамсыз су тазалығы жоғары тұщы суды талап етпейтін өнеркәсіптік процестерде пайдаланылады.

«Бұл судың сапасы бойынша заңды және стандартты бөлінуін ғана емес, сонымен қатар, әртүрлі сапалы суды бөлек тасымалдау үшін жаңа құбыр желілерін құруды да білдіреді.

Бұдан басқа, төтенше жылдары тұщы сумен жабдықтаудың резервтік қуатын қамтамасыз ету үшін бүкіл өңір бойынша тұщыландыру қондырғыларына инвестиция құю керек. Тұщыландыру үшін Қарақұм, Қызылқұм, Арал маңы және Бетпақ-Даланы қоса алғанда, шөлді және жартылай шөлді аймақтарда кеңінен таралатын тұзды және тұзды жер асты сулары пайдаланылуы мүмкін. Олар тұщы су линзаларымен араласа отырып, терең емес көкжиектер мен артезиан бассейндерінде жатыр және сортаңдардың қалыптасуында үлкен рөл атқарады, бірақ алдын ала тұщыландырусыз ішуге шектеулі жарамды

Суды сақтау үшін жіңішке мойыны бар резервуарларды алпауыт жер асты ыдыстары қағидаты бойынша қазуға болады. Бұл жазғы ыстықта өміршең ылғалдың булануын азайтуға мүмкіндік береді.

Аталған тәсілдердің ешқайсысы су жетіспеушілігінің пісіп-жетілген проблемасын өз бетінше шеше алмайтынын түсіну маңызды. Нақты бір өңірді немесе саланы сумен қамтамасыз ететін түрлі шешімдердің комбинациясы қолданылуы тиіс», – деп түйіндеді сөзін Темур Юнусов.

Естеріңізге сала кетейік, Орталық Азия елдерін сумен қамтамасыз ету мәселесі жоғары деңгейде, сондай-ақ 2026 жылдың сәуірінде Астанада өткен Өңірлік экологиялық саммит сессиялары аясында талқыланды.

Орталық Азия мемлекеттері басшыларының экология және орнықты даму саласындағы өңірлік ынтымақтастық туралы «Орталық Азияның экологиялық ынтымақтастығы» декларациясының 3-тармағында: Қазақстан Республикасының БҰҰ жүйесінде Халықаралық су ұйымын құру мүмкіндігі туралы бастамасын назарға ала отырып, аталған мәселені одан әрі қарау БҰҰ-ның тиісті процестері шеңберінде кең халықаралық консенсус негізінде жүзеге асырылуы тиіс екенін атап өтті.