Климаттың өзгеруі Орталық Азияның өз тағамын өсіру қабілетіне кері әсерін тигізеді

Жаһандық жылыну тәуліктік және маусымдық температуралардың анағұрлым күрт өзгеруіне, төтенше ауа райы құбылыстарының санының ұлғаюына, климаттық белдеулердің өзгеруіне және осы факторлар тудырған инвазивті саңырауқұлақтардың, бактериялардың, вирустар мен жәндіктердің ауыл шаруашылығы эпидемиясына әкеледі. Бұл Орталық Азияның өз тағамын өсiру қабiлетiне терiс әсер етедi. Орталық Азия климаттық қорының (CACF) ғылыми консультанты, биология ғылымдарының докторы, Орталық Азия бойынша Кембридж форумының мүшесі Темур Юнусов осындай үмітсіз болжам жасады.

Организмдердің барлық түрлері климаттық белдеулер бойынша таралған. Жеке аймақта немесе тұтастай планетада ауа райының кез келген шамалы өзгеруі биосфераға әсер етеді. Климаттың өзгеруінің ағымдағы проблемасы адамзаттың жарылғыш технологиялық дамуынан туындап, ағзалардың оның салдарына бейімделуіне қарағанда әлдеқайда жылдам жүреді. Оның үстіне, климаттың өзгеру амплитудасы кейбір жағдайларда тіршілік етудің биологиялық шегінен асып түседі, яғни оларға бейімделу мүмкін емес.

«Экстремалды жағдайларда өмір сүру туралы сөз болғанда, ең бастысы – бұл сындарлы қажеттіліктерді басымдыққа алу. Және осы қажеттіліктердің тәртібі қандай да бір қажеттіліктің жетіспеушілігі адамды қаншалықты тез өлтіруі мүмкін екендігіне негізделе отырып айқындалады. Орташа алғанда, экстремалды жағдайларда адам тамақсыз бір аптаға дейін, сусыз үш күнге дейін, бірақ панасыз бірнеше сағат ғана өмір сүре алады. Ыстық та, суық та адамды су мен тамақтың жетіспеушілігінен әлдеқайда тез өлтіреді. Сондықтан төтенше жағдайларда әрқашан бірінші басымдық – бұл қоршаған ортаның қолайсыз жағдайларынан, бірінші кезекте төтенше температурадан баспана табу, содан кейін су мен тамақ іздеу. Тек дұрыс басымдықтар ғана өмір сүруге мүмкіндік береді», – деп атап өтті Темур Юнусов.

Жаһандық жылынудан туындаған климаттың өзгеруі жағдайында Орталық Азияда бірінші кезекте төтенше температура мен ауа райынан қорғауды қамтамасыз ету қажет. Өңір тұтастай алғанда күрт байқалатын континенттік климатпен сипатталады, бұл жылдық ауытқуларды айтпағанда, тәулік ішінде де температураның төтенше ауытқуын білдіреді. Мысалы, Ұлыбританияда ауа температурасы жазда орташа 25 °C-тен қыста -7 °C-қа дейін ауытқиды, бұл жылдық 32 градус. Орталық Азияның шөлді аудандарында жазғы уақытта тәуліктік температураның күндіз 47 °C-тен түнде 15 °C-ке дейін (32 градус) төмендеуі қалыпты жағдай болып табылады.

Сарапшының пікірінше, жаһандық жылынудың Орталық Азияға қалай әсер ететінін нақты болжау өте қиын, өйткені бұл бұрын-соңды болмаған жылдам және үлкен амплитудамен болатын климаттың теңдессіз өзгеруі.

«Алайда, жалпы алғанда, жаһандық температураның көтерілуі тәуліктік және маусымдық температураның анағұрлым өзгеруіне, аяз, бұршақ, нөсерлі жаңбыр, сел және көшкін, құрғақшылық және өрт сияқты төтенше ауа-райы құбылыстарының санының артуына, климаттық белдеулердің өзгеруіне және осы факторлар тудырған ауыл шаруашылығы індеттеріне әкеледі деп айтуға болады инвазивті саңырауқұлақтар, бактериялар, вирустар және жәндіктер.

Мұндай жағдайда бiрiншi кезекте ауыл шаруашылығы зардап шегедi, бұл өңiрдiң өз тамағын өсiру қабiлетiне терiс әсер етедi. Бұл міндетті түрде Орталық Азияда жаппай ашаршылыққа әкелмейді, себебі қазіргі әлемде сауда жақсы дамыған, бұл шетелден азық-түлік сатып алуға мүмкіндік береді. Алайда импорт үлесінің ұлғаюы азық-түлік бағасының өсуіне алып келеді және инфляция деңгейін арттырады. Оның үстіне, бұл өңірді басқа елдерден азық-түлікке тәуелді етеді», – деді Темур Юнусов.

CACF ғылыми консультанты азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету барлық үкіметтердің негізгі функциясы болып табылатынына сенімді, себебі онсыз халықты және тиісінше мемлекетті қолдау мүмкін емес.

«Төтенше температуралар ауыл шаруашылығы өнімділігінің төмендеуінің, мұздықтардың жоғалуының және халық үшін қолайлы температураларды қамтамасыз етуге жұмсалатын шығындардың өсуінің бастапқы себебі болып табылады. Климаттың өзгеруінің зардаптарынан қорғау үшін сол өмір сүру қағидаттары бойынша әрекет ету қажет – бірінші кезекте мемлекеттің негізгі функцияларын төтенше температуралар мен ауа райы құбылыстарынан қорғауды қамтамасыз ету. Жалпы Орталық Азия және Қазақстан өз ауыл шаруашылығын алдағы климаттың өзгеруіне дайындауға және/немесе ауыл шаруашылығы жерлерінің басым бөлігін солтүстік өңірлерге ауыстыруға қабілетті», – деп атап өтті сарапшы.

Темур Юнусов адамдардың климаттың өзгеруіне адам әрекеті себеп болып отырғанын түсінуі маңызды деп санайды. Атмосфераға көмірқышқыл газын шығаруды азайту жаһандық жылынудың жылдамдығы мен күшіне әсер етуі мүмкін. Мысал ретінде 2020-2021 жылдардағы карантин кезінде бүкіл әлем бойынша экожүйеде көптеген оң өзгерістерді келтіруге болады.

«Мұнай мен газды ірі өндіруші елдердегі геосаяси тұрақсыздық қазірдің өзінде экономикалық құлдырауға және түрлі мемлекеттердегі даму стратегиясын қайта ойластыруға алып келеді. Еуропа алғашқы электр құрлығы болуға ұмтылады, Қытай қазірдің өзінде әлемдегі жаңартылатын энергия көздерінің үлесінің артуы бойынша көшбасшы болып табылады, Үндістан, Солтүстік Африка және Латын Америкасы елдері де қазба энергия көздеріне тәуелділікті азайтуға ұмтылады. Бұл болашақта Орталық Азия мен Қазақстанның мұнай мен газ үшін осындай бай нарықты таба алмайтынын білдіреді. Егер Қазақстан өз экономикасының негізін қайта құрбаса, онда климаттың өзгеруі мұнай-газ өнеркәсібінен түсетін табысты жоққа шығаруы мүмкін», – деп түйіндеді CACF ғылыми консультанты.

Естеріңізге сала кетсек, 2026 жылғы 9-20 қараша аралығында Анталияда (Түркия) БҰҰ Климаттың өзгеруі туралы негіздемелік конвенциясы (COP31) тараптарының 31-ші конференциясы өтуде. Саммитке 197 елдің делегациялары, соның ішінде мемлекет басшылары, министрлер, ғалымдар мен үкіметтік емес ұйымдардың өкілдері қатысуда.

Негізгі тақырыптар COP31

• Жаңартылатын энергия көздеріне көшу: 2035 жылға қарай жаңартылатын энергия көздерінен электр энергиясының үлесін 35% -ға дейін ұлғайту жөніндегі жаһандық мақсаттарды талқылау.

• Декларативтік климаттық міндеттемелерден практикалық және өлшемді шешімдерге көшу.

• Энергетика, көлік, ауыл шаруашылығы және климаттың өзгеруіне бейімделу саласындағы шараларды талқылау.

• Орнықты қалалар: дүлей апаттарға төзімді қалаларды салу жөніндегі түрік тәжірибесінің және экоқалалар тұжырымдамасының тұсаукесері.

• Өңірлік бастамалар: климаттық қатерлер мен су ресурстарын талқылау үшін Орталық Азия елдерінің экология министрлерінің кездесуін өткізу, сондай-ақ ұлттық павильондардың жұмысы.

Қазақстанның ұлттық павильонын мемлекет, бизнес, ғылым, азаматтық қоғам және халықаралық әріптестер біріктіріп, климаттық міндеттемелер Орталық Азиядағы нақты жобаларға - су мен энергетикадан бастап қаржы, қалалар мен жастарға дейін қалай айналатынын талқылайды.