Қазақстандағы басты экологиялық мәселелер – ауаның ластануы мен қалдықтар

Қазақстан Республикасында негізгі экологиялық мәселелерге атмосфералық ауаның ластануы мен қалдықтардың жинақталуы жатады. Соңғы жылдары ауа ластануының деңгейі өндірістік қалаларда ғана емес, сондай-ақ Астана мен Алматыда да тұрақты түрде жоғары көрсеткіштерде қалып отыр. Елде жыл сайын мыңдаған заңсыз қоқыс үйінділері пайда болуда. Орталық Азия Климат қорының сарапшылары елдегі экология жағдайын және бар шараларды талдап шықты.

Ауа ластануы мәселесі Қазақстанда күннен-күнге өзекті болып барады. Жоғары және өте жоғары деңгейдегі ауа ластануы 24 елді мекенде тіркелген. Егер Астана мен Алматыда ауа нашарлауының себептері – ТЭЦ‑тердің және пешпен жылытудың шығарындылары, автокөліктердің шығындалған газдары болса, Қарағандыда, Теміртауда, Балхашта, Өскеменде және Жезқазғанда – «Қармет» АҚ, «Казцинк» ЖШС және «Kazakhmys Smelting» ЖШС сияқты индустриялық кәсіпорындардың шығарындылары басты фактор.

Қазақстан қалаларында атмосфераны ластаушы негізгі заттар: қалқымалы бөлшектер (шаң), көміртегі мен азот оксидтері, күкірт диоксиді мен азот диоксиді, аммиак, күкіртсутек, фенолдар, озон.

Өндірістік кәсіпорындардың атмосфералық ауаның сапасына теріс әсерін азайту мақсатында Экология және табиғи ресурстар министрлігі (ҚР ЭТРМ) экологиялық рұқсаттар беру шеңберінде шығарындылар стандартысын жыл сайын төмендетіп келеді.

Ең үздік қолданылатын технологияларға көшу аясында, 2025 жылы үш кәсіпорынға кешенді экологиялық рұқсат берілді, бұл шаралар 2035 жылға қарай шығарындылар көлемін қысқартуға мүмкіндік береді.

ҚР ЭТРМ мәліметі бойынша, бірқатар кәсіпорындар шығарындыларды азайтуға айтарлықтай инвестициялар салуды жоспарлап отыр. Мысалы, ERG компаниялар тобы алдағы он жылда қатты бөлшектер шығарындыларын 56%‑ға (шамамен 67 мың тоннаға), лас су төгілулерін 30%‑ға, су пайдалану көлемін 33%‑ға қысқартуды; өндірістік қалдықтардан алынған екінші материалдарды 2 млн тоннаға дейін өңдеп, қолдануды жоспарлап отыр.

Өндірістік шығарындыларды бақылауды қамтамасыз ету мақсатында эмиссияларды автоматтандырылған мониторинг жүйесін (АМЖ) енгізу жұмыстары жүргізілуде; алынған деректер «Экология және табиғи ресурстар, қоршаған орта жай‑күйі туралы ұлттық дерекқор банк» ақпараттық жүйесіне онлайн режімде жеткізіледі. Бұл заңбұзушылықтарды тез анықтауға ғана емес, экологиялық ақпараттың сенімділігі мен ашықтығын арттыруға да мүмкіндік береді.

ҚР ЭТРМ мәліметіне сәйкес, қазіргі таңда 91 кәсіпорынның 77‑сіне (83%) АМЖ орнатылған.

Қаржы тапшылығының себебімен республиканың 8 өңірінде 14 коммуналдық және энергетикалық кәсіпорында АМЖ орнатылмаған. Ұлытау, Павлодар, Ақмола, Абай, Солтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан облыстары мен Астана, Алматы қалаларында коммуналдық кәсіпорындарға АМЖ орнату бойынша жол‑карталар әзірленген.

Өлкетану бақылауын күшейту және өнеркәсіптің табиғатқа зиянды әсерін азайту мақсатында мемлекеттік экологиялық бақылау шеңберінде профилактикалық тексерістер жыл сайын орын алып келеді — субъектілерге бару арқылы да, бармай‑тексеру арқылы да.

2025 жылдың алғашқы жартыжылдығында Мемлекеттік экологиялық инспекция 511 тексеріс жүргізді, 1551 заңбұзушылық анықталды, 844 предписание берілді. Административтік айыппұлдар саны — 1414, жалпы сомасы — 17,1 млрд теңге.

Салық заңнамасына сәйкес стационарлық көздерден шығарындылар мөлшерлемелері ең қауіпті және кең таралған 16 ластаушы заттар үшін белгіленген, бұл олардың тиімді реттелуіне және барынша азайуына ықпал етеді.

Алым мөлшерлемесі белгіленбеген экологиялық рұқсатсыз шығарындылар немесе шығарындылар шектен тыс шығарылған жағдайда, 1 тонна ластаушы шығарындыларға 50 АЕК немесе 1 тонна ластаушы шығарындыларға 1200 АЕК мөлшерінде жоғарылатылған төлем ставкалары қолданылады.

Соңғы жылдары Қазақстанда рұқсат етілмеген қоқыс үйінділері (полигондар) мәселесі айтарлықтай ушығып отыр. Осы проблеманы шешу мақсатында 2019 жылдан бастап ҚР ЭТРМ «Қазақстан Ғарыш Сапары» ҰК» АҚ-мен бірлесіп, өндіріс пен тұтыну қалдықтарын ғарыштық мониторинг арқылы анықтау және жою жұмыстарын жүйелі түрде жүргізіп келеді. Бұл мониторинг наурыздан қарашаға дейінгі аралықта жүзеге асырылады.

Әкімдіктер мен құқық қорғау органдарымен бірлескен және жүйелі жұмыс нәтижесінде заңсыз полигондар саны бойынша тұрақты оң үрдіс байқалуда.

Мәселен, 2020 жылы елімізде 8884 заңсыз полигон тіркеліп, олардың 66% жойылды, 2021 жылы – 7328 полигон анықталып, 92% жойылды, 2022 жылы – 5683 полигон тіркеліп, 77% жойылды, ал 2023 жылы – 5533 полигонның 86% жойылды. 2024 жылы 4886 рұқсат етілмеген полигон анықталып, олардың 93% жойылған.

Қазіргі уақыттағы жағдай бойынша, республика аумағында 2714 рұқсат етілмеген полигон тіркелген, оның 965-і немесе 35% жойылған. Қалғандарын жою жұмыстары желтоқсан айына дейін жалғасады.

Қалдықтарды жинақтау, жинау, тасымалдау, есепке алу, қалпына келтіру, кәдеге жарату және кәдеге жарату бойынша экологиялық талаптарды бұзғаны үшін 2022 жылы жергілікті атқарушы органдардың 194 лауазымды тұлғасына жалпы сомасы 17,8 млн теңге айыппұл салынды; 2023 жылы 152 лауазымды тұлғаға жалпы сомасы 17,3 млн теңге айыппұл салынды; 2024 жылы 164 лауазымды тұлғаға жалпы сомасы 9,3 млн теңге айыппұл салынды; және 60 лауазымды тұлғаға 2025 жылы жалпы сомасы 10,5 млн теңге айыппұл салынды.

2025 жылғы 10 қаңтарда қабылданған «Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексіне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңға сәйкес, заңсыз қоқыс үйінділерін ұйымдастырғаны үшін жауапкершілік күшейтілді. Атап айтқанда, қайталама құқық бұзушылық жағдайында экологиялық заңнаманы бұзушылар пайдаланған көлік құралдары мен басқа да заттарды (құралдарды) тәркілеу көзделген.