Орталық Азия мұздықтар алаңының 44% -ын жоғалтты

Жаһандық жылыну салдарынан Орталық Азия соңғы жылдары жыл сайын ондаған миллиард тонна мұзды жоғалтуда. Сарапшылардың бағалауы бойынша ағымдағы климаттық үрдістер сақталған жағдайда 2100 жылға қарай Тянь-Шань және Памир тау-кен жүйелері өздерінің мұздықтары көлемінің 85% -на дейін жоғалтуы мүмкін. Бұл өңірдің 80 миллионнан астам тұрғындарының өмірін қамтамасыз ететін су қауіпсіздігі мен ауыл шаруашылығына тікелей қауіп төндіреді.

Тек 2025 жылдың өзінде Орталық Азия мұздықтары шамамен 26 млрд тонна мұзды жоғалтты, бұл шамамен 30 текше километр суға тең. Жалпы өңір бойынша мұздық жамылғының шамамен 44% жоғалды.

Соңғы бірнеше онжылдықта Тәжікстандағы аймақтағы су ресурстарының 60% -дан астамын құрайтын мұздықтардың көлемі үштен бірге қысқарды, ал 14 мың мұздықтың 1 мыңнан астамы толығымен еріді.

Қырғызстанда соңғы 50-70 жылда мұздану алаңы 16% -ға азайды, мұздықтардың 30% -дан астамы еріді.

Қазақстан тауларында мұздық жамылғының күрт қысқаруы байқалады: соңғы 70 жылда ел өз мұз қорының шамамен 47-50% -ын жоғалтқан. Жыл сайын Қазақстан өз мұздықтарының шамамен 1% -ын жоғалтады. Өткен ғасырдың ортасында республика аумағында шамамен 2 750 мұздық болған, бүгінде шамамен 2 400 мұздық қалды - шағын мұздықтар толығымен жойылды, ал ірілері өз алаңының жартысына дейін жоғалды. Ең көп шығын Жоңғар (Жетісу) және Іле Алатауында тіркелген. Іле Алатауындағы белгілі Тұйықсу мұздығы бір шақырымнан астам шегінді.

Сарапшылардың бағалауы бойынша, 2035 жылдан бастап 2055 жылға дейінгі кезеңде еру шыңы күтілуде, ал 2050 жылға қарай өңір өзінің мұздық қорларының шамамен үштен бірін жоғалтуы мүмкін. Ағымдағы климаттық үрдістер сақталған жағдайда 2100 жылға қарай Орталық Азия мұздықтар көлемінің 85% дейін жоғалтуы мүмкін.

Мұздықтардың еруінің негізгі себебі жаһандық жылыну болып табылады. Еуразиялық даму банкінің мәліметінше, Орталық Азиядағы температура планетадағы орташа көрсеткіштен екі есе жылдам өсуде. Қыс қысқа, ал жаз ұзын және ыстық болады. Еру маусымы ерте басталады және ұзаққа созылады. Суық кезеңде мұздықтарды қоректендіретін қар аз жауады. Жазда жауын-шашын мөлшері де азаяды, мұздықтарды табиғи қорғаудан айырады. Биік таулы аудандарда қар жиі жаңбырмен алмастырылады. Жаңбыр суы мұздықты қоректендірмейді, керісінше, жер бетінің еруін тездетеді және эрозияға ықпал етеді.

Экологиялық бақылаулардың деректері бойынша, өңірдегі құм және шаңды дауылдардың саны бірнеше есе өсті, бұл Тәжікстан, Қырғызстан, Өзбекстан және Қазақстанның биік таулы экожүйелеріне жүктемені күшейтеді. Шаңды дауылдардың жиілеуі мұздықтардың бетіне құмның шөгуіне және олардың альбедоның (шағылыстыру қабілетінің) төмендеуіне әкеледі, соның салдарынан мұз күн жылуын көбірек сіңіріп, тез ереді.

Қар-мұз жамылғысы қысқарған сайын, таулардың жалаңаш қараңғы жерлері күн радиациясын одан әрі сіңіреді, бұл қосымша жылынуды ынталандырады.

 «Мұздықтар – бүкіл Орталық Азия үшін тұщы су көзі. Олар тез ериді, біз олардың көлемінің 44% -ын жоғалттық. Қысқа мерзімді перспективада бұл өңірдің Сырдария, Амударья, Іле және басқа да трансшекаралық өзендеріне көп судың ағатынын білдіреді, бірақ неғұрлым ұзақ перспективада бұл бірқатар проблемаларға төндіреді.

 2055 жылдан кейін өзендер ағыны күрт құлдырай бастайды, бұл ауыл шаруашылығымен және халықты ауыз сумен қамтамасыз етумен байланысты проблемаларға ғана емес, Қырғызстан мен Тәжікстандағы су электр станцияларының энергия өндіруіндегі іркілістерге де алып келеді. Мысал ретінде биыл жазда Дунайда судың жетіспеушілігінен Венгрияның жалғыз атом электр станциясының тоқтауын келтіруге болады», – деді Орталық Азия климаттық қорының ғылыми консультанты, биология ғылымдарының докторы, Орталық Азия бойынша Кембридж форумының мүшесі Темур Юнусов.

 Сарапшының пікірінше, мұздықтар мен мәңгілік тоңның еруі жаңа мұздық көлдердің пайда болу және бұрыннан бар мұздық көлдердің жарылу, сел, көшкін және бөгеттердің шайылу қаупін арттырады.

Биылғы жылдың 26 тамызында Непалда болған қайғылы оқиғаның салдарына мысал бола алады. Лангтанг-Лирунг тауынан мұздықтың құлауы қуатты көшкін мен 4,4 балды итермелеуді тудырды. Апат салдарынан 1500-ге жуық адам қаза тауып, мыңдаған адам жарақат алды, ал бірнеше мың адам хабар-ошарсыз кетті. 40 км астам жол мен 80 көпір зақымданған. Залал шамамен 200 млрд Непал рупиясына (шамамен 1,3 млрд АҚШ доллары) бағаланады.

«Мұздықтардың жойылуы және өзен ағынының болашақта қысқаруы жазғы кезеңде Сырдария өзенінің тайыздануына және Қазақстан аумағындағы Арал теңізінің қалған бөлігінің жоғалуына алып келеді.

Бұдан басқа, өзен ағынын жоғары және төмен қарай елдер арасында бөлу мәселелері едәуір шиеленіседі, бұл өңірдегі геосаяси шиеленісті тудыруы мүмкін», – деп атап өтті Темур Юнусов.

 Жаһандық тұрғыдан алғанда мұздықтардың еруі әлдеқайда қорқынышты салдарға әкеледі.

2000 жылдан бастап бүкіл әлем бойынша мұздықтар өз көлемінің шамамен 5% -ын жоғалтты, бұл жыл сайын шамамен 300-450 млрд тонна мұзды құрайды. Орталық Еуропадағы тау мұздықтары ең көп зардап шегеді (көлемінің 40% -ын жоғалтты), сондай-ақ Тянь-Шань, Памир, Гиндукуш, Гималай мен Альп тауларында. Экваторлық шыңдар, мысалы Килиманджаро мұз қабатын тез жоғалтады.

Мұздықтар Жер бетіндегі тұщы судың 70% -ын сақтайды. Оларды қысқарту Орталық және Оңтүстік Азия өңірлерін қоса алғанда, тау өзендеріне тәуелді 2 миллиардтан астам адам үшін сумен жабдықтау мен ауыл шаруашылығына қауіп төндіреді.

Гренландия мен Антарктиданың еріген мұздықтары мен қалқандарынан су теңіз деңгейін көтереді. Туэйтс мұздығы (Антарктидадағы «Сот күнінің мұздығы») сияқты жекелеген негізгі массивтердің толық қирауы мұхит деңгейін тағы 65 см көтеруге, ал планетадағы барлық мұздардың толықтай еруі жағалау қалаларын су басып, кейбір аралдық мемлекеттерді жойып, ондаған метрге көтеруге қабілетті.

Мұхиттық ағындар, мысалы, Гольфстрим, суық тұщы судың келуінен баяулауы немесе өзгеруі мүмкін, бұл Еуропаны қатты суытуға, ал басқа өңірлерді қатал құрғақшылық пен дауылдардың күшеюіне қауіп төндіреді.

Мұз қатудың және арктикалық мұздың еруі ұйықтап жатқан вирустар мен бактерияларды жандандыруға қабілетті.