Өзгермелі климат жағдайында Орталық Азияны электр энергиясымен қалай қамтамасыз етуге болады?

Жаһандық жылынудан туындаған Орталық Азиядағы климаттың өзгеруі таяу болашақта судың жетіспеуіне алып келеді, бұл тек азық-түлік қана емес, өңірдің энергетикалық қауіпсіздігіне де қауіп төндіреді. Орталық Азия климаттық қорының (CACF) ғылыми консультанты, биология ғылымдарының докторы, Орталық Азия бойынша Кембридж форумының мүшесі Темур Юнусов пісіп-жетіліп келе жатқан энергетикалық проблеманы шешу жолдарын ұсынды.

Климаттың өзгеруінен туындаған негізгі салдарларды тұтастай алғанда үш негізгі салаға бөлуге болады: орташа температураның өсуі, тұщы су тапшылығының күшеюі және төтенше табиғи құбылыстар.

Қазірдің өзінде Орталық Азиядағы су келіспеушіліктерінің көпшілігі жоғары ағымды елдердің энергия өндіруімен байланысты. Тәжікстан мен Қырғызстан гидроэнергетиканы кеңейтуді өзінің энергетикалық қауіпсіздігі мен тәуелсіздігінің негізгі элементі ретінде қарастырады. Алайда бұл тәсілдің екі проблемасы бар.

1, Климаттың жалғасып отырған өзгеруі жағдайында тұщы сумен қамтамасыз етуге кепілдік берілмейді. Бүкіл өңірде мұздықтардың еруі байқалады. Басқа елдердің тәжірибесіне қарағанда, қазіргі уақытта бұл үдеріс қайтымсыз, ал үрдістер мұз массасының азаюына қарай жеделдетіледі. Гидроэнергетика мақсаттары үшін мұздықтар негізгі су қоймасы болып табылады. Қазір тауларда жауын-шашын қысқармаса да, су мұз қатып, төбеде қар немесе мұз күйінде қалмай, су қоймалары толып, төмен ағады. Гидроэнергетика үшiн бұл жұмыс iстеп тұрған су қоймаларын кеңейту мен нығайту, жаңаларын салу үшiн тұрақты жарысты, сондай-ақ бөгеттердiң бұзылу және кейiннен ағыс бойынша төмен қалалардың су басу қаупiнен қорғау үшiн инфрақұрылым құруды бiлдiредi. Ұзақ мерзімді перспективада бұл экономикалық тұрғыдан орынсыз болуы мүмкін, өйткені мұндай инфрақұрылымды салуға және оған қызмет көрсетуге арналған шығындар энергия өндіру қуаты есебінен өзін-өзі ақтамауы мүмкін.

2, Электр энергиясын өндіру мақсатында суды басқа құралдармен ауыстыруға болады. Күн және жел генерациясын кеңейту Қырғызстан мен Тәжікстанның энергетикалық қуатын арттырып қана қоймай, олардың энергия өндіруші саласын мұздықтардың жойылуына байланысты әлеуетті коллапстан қорғайды. Алайда ауыл шаруашылығында суды ештеңемен алмастыру мүмкін емес. Сондықтан энергия өндiру үшiн ауыл шаруашылығының орнына неғұрлым тапшы тұщы суды пайдалану ысырап.

«Орталық Азияда жел және күн энергетикасының әлеуеті зор, алайда Қырғызстан мен Тәжікстан тауларында жел энергетикасының әлеуеті өте жоғары. Топографияның арқасында таулар тұрақты дерлік желді қамтамасыз етеді, ал бұл жел генерациясының негізгі шектеуші факторы. Сондықтан екі елдің де осы тұрғыдан артықшылығы бар. Бұдан басқа, жел парктеріне арналған әлеуетті алаңдар су электр станцияларына қарағанда едәуір көп, бұл су энергетикасымен салыстырғанда жел секторын кеңейтудің анағұрлым жоғары әлеуетін білдіреді», – деп есептейді Темір Юнусов.

Экономикалық тұрғыдан жел паркі де тиімді: су электр станциялары алаң дайындалғанша, су қоймасы салынып, толтырылғанша, ал барлық бөгет пайдалануға берілгенге дейін бірде бір ватт энергия өндірмейді. Бұл жоғары бастапқы шығындарды, аумақтың ауқымды өзгерiстерi мен су басуын, сондай-ақ бүкiл жоба аяқталғанға дейiн энергетикалық және экономикалық пайданың жоқтығын бiлдiредi, бұл ондаған жылдар алуы мүмкiн.

Жел парктері керісінше әрбір орнатылған турбинадан электр энергиясын өндіре бастайды. Өндіруді бастау үшін оларды толық салудың қажеті жоқ. Бұл қаржыландыруды айтарлықтай жеңілдетеді: егер жел паркі қуатының жартысын ғана салуға қаражат болса, жоспарланған энергияның жартысын өндіретін қуаттың жартысын салуға болады. Гидроэнергетикалық жобалармен мұны жасау мүмкін емес.

«Жел энергетикасы да су электр станциялары сияқты жер жұмыстары мен рельефті ауқымды өзгертуді талап етпейді. Бұдан басқа, ол ірі гидроэнергетикалық бөгеттер сияқты стратегиялық әскери мақсаттарды жасамайды. Иә, техникалық тұрғыдан гидроэлектр станциялары сияқты азаматтық инфрақұрылымға шабуыл жасау заңсыз, бірақ оның қазіргі геосаяси шындықта қандай мәні бар?

Тұтастай алғанда, гидроэнергетикадан қаржыландыруды жел энергетикасының пайдасына қайта бөлу экономикалық тұрғыдан да, мұздықтардың шегінуін ескере отырып, неғұрлым дұрыс нұсқа болар еді. Осы тұжырымдаманың өзі, егер оны одан әрі дамытатын болсақ, өңірлік тәуелсіздік пен ынтымақтастықты нығайту жобасына айналуы мүмкін», – деп атап өтті сарапшы.

Қытай жел энергетикасы саласындағы үлкен держава болып табылады, бірақ ол Airborne Wind Energy (AWE) - SAWES әуе жел энергетикасы жобасымен осы саланы мүлдем жаңа деңгейге шығарады. Ол жоғары биіктікте жоғары жылдамдықты және тұрақты жел ағындарын пайдалану үшін арнайы салынған дирижабльге жел турбиналарын орналастырады. Мұндай жүйе, егер оны әзірленіп, Қырғызстан мен Тәжікстан тауларында әлеуетті бекіту мүмкіндігімен салынса, екі елдің энергетикалық тәуелсіздігін қамтамасыз етіп қана қоймай, оларды әлеуетті түрде электр энергиясын өңірлік экспорттаушыларға айналдыра алар еді.

«Менің нық сенімім - Орталық Азия елдері осындай технологияны бірлесіп әзірлеу үшін бірігуі тиіс. Бұл технологияны сатып алу емес, оны әзірлеу. Бұл маңызды, себебі мұндай жағдайда олар зияткерлік меншік құқықтарын бірлесіп иеленеді және болашақта осындай аса маңызды жүйелерге қызмет көрсету, кеңейту және жетілдіру үшін қажетті инженерлік капиталды дамытатын болады. Бұл бастаманың бірлескен сипаты осы энергияны бүкіл Орталық Азияға беру үшін қажет болатын өңірлік жоғары вольтты энергетикалық желіні жаңарту, стандарттау және салу үшін берік негіз жасайды», – деді Темур Юнусов.

Оның пікірінше, бұл жобаның бірінші кезеңінде Қазақстан, Өзбекстан және Түрікменстан Қырғызстан мен Тәжікстан тауларында пилоттық қондырғы құруды қаржыландыра алар еді. Оны әзірлеу Орталық Азияның барлық елдерінің қатысуымен зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық орталықтар желісінің базасында жүргізілер еді, технологиялық зияткерлік меншік өңірдің барлық елдері үшін бірлескен және қолжетімді болар еді. Физикалық қондырғылардың өздері негізінен қабылдаушы елге - Қырғызстанға немесе Тәжікстанға тиесілі болар еді, ал қалған үлестер қаржыландырушы қатысушы елдер арасында тепе-тең бөлінетін еді. Қабылдаушы елдер алынған пайдадан дивидендтер төлеп, қалған елдердің үлестерін өз қалауы бойынша сатып алу құқығын сақтап қалар еді. Бұл қабылдаушы елдерге бір мезгілде қаржыландырушы елдерге оларда үлестер қалғанша энергетикалық пайдадан белгілі бір табыс табуға және ақыр соңында қабылдаушы елдің үлестерін кейіннен сатып алу кезінде инвестицияларды қайтаруға мүмкіндік бере отырып, аса маңызды энергетикалық инфрақұрылымды толық иеленуге жол ашар еді.

Мұндай жоба AWE әзірлеушілері мен инженерлерінің мықты кадрлық корпусын қалыптастырар еді, бүкіл Орталық Азия бойынша жел генерациясын және электр энергиясын берудің жоғары вольтты желісін дамытуға негіз қалар еді, сондай-ақ ауыл шаруашылығы мен азаматтық сумен жабдықтауда алмастырылмайтын пайдалану үшін тұщы судың аса маңызды қорларын босатар еді.

«Егер осы үш сын-қатер - орнықты ауыл шаруашылығы, суды пайдалану және энергияны орнықты өндіру - шешілетін болса, бұл Орталық Азия мемлекеттерінің климаттың өзгеруі алдында ұзақ мерзімді өмір сүруін ғана емес, олардың орнықты дамуын да қамтамасыз етеді. Алайда, ешбір ел бұған жалғыз қол жеткізе алмайды. Бұл ынтымақтастықта қол жеткізіледі және бір мезгілде бүкіл өңірді нығайтады», – деп түйіндеді сөзін Темур Юнусов.

Бұрын хабарланғандай, CACF және ESGQ рейтингтік агенттігінің сарапшылары Қазақстан бизнесі үшін климаттық тәуекелдерге талдау жасады. Метеостанциялардың, спутниктік бақылаулардың деректерін, Қазгидрометтің бюллетендері мен CMIP6 сценарийлерін егжей-тегжейлі зерделеп, бағалаудың бірегей әдіснамасын пайдалана отырып, мамандар Қазақстан болашақта халықтың экономикасы мен өмір сүру сапасына теріс әсер ететін климаттық тәуекелі жоғары ел болып табылады деген қорытындыға келді.

Жалпы ел үшін климаттық қауіптің 7 түрі өзекті: ыстық, су күйзелісі, құрғақшылық, табиғи өрт, өзен су тасқыны, жел және шаңды дауыл, сел және көшкін. Тәуекелдердің өте жоғары және жоғары деңгейі халықтың 27% тұратын республика аумағының 40% -ына тән.