Тыныс алу мүмкін емес: соңғы 10 жылдың 9-да Өскемен қаласында ауа ластануының жоғары деңгейі тіркелді

Шығыс Қазақстанның ең ірі қаласы – Өскеменде өнеркәсіптік кәсіпорындардың саны халық санына қарағанда едәуір көп. Ірі өндіріс орындарының шоғырлануы мен қаланың географиялық орналасуы ауа сапасының тұрақты түрде төмен болуына себеп болып отыр. Соңғы 10 жылдың 9-да қаладағы атмосфералық ауаның ластану деңгейі «жоғары» деп бағаланған, тек 2016 жылы ғана «артқан» деңгейінде тіркелген. Соңғы екі жылда Өскеменнің ауасында зиянды заттардың шекті рұқсат етілген концентрациясынан арту 14,7 мың рет анықталған.  

Өскемен қаласы Алтай тау жүйесінің аңғарларында орналасқан. Климат — күрт континенталды, ылғал мөлшері тұрақсыз. 

Қалада шамамен 350 мың тұрғын бар. Осынша халыққа шаққанда мұнда бірқатар ірі өнеркәсіп алыптары шоғырланған: металлургиялық алаңда «Kazzinc» компаниясының өндірістік кешені (қорғасын, мырыш, мыс, күкірт қышқылы зауыттары және бағалы металдар өндірісі), «Ульба металлургиялық зауыты» АҚ (АЭС отыны, уран, бериллий және басқа да сирек жер металдары мен олардың қосылыстары өндірісі), «Өскемен титан-магний комбинаты» АҚ (титан өндірудің толық циклі), сондай-ақ Қазақстандағы ең ірі автокөлік құрастыру кәсіпорны — «Asia Auto» АҚ, ол жыл сайын 10–30 мың жеңіл автомобиль мен жол талғамайтын көлік шығарады. Бұған қоса, қалада бірнеше жылу және гидроэлектр станциялары орналасқан.

Алматы қаласы секілді, Өскеменде де табиғи желдетілу деңгейі төмен. Өнеркәсіптік кәсіпорындардың көптігі, автокөліктер санының жоғары болуы (100 мыңнан астам тіркелген көлік) және ауа айналымының әлсіздігі атмосфераның тұрақты ластануына әкеліп отыр. 

Қала ауасының сапасын бақылау 10 автоматты станцияда жүзеге асырылады. Мұнда деректер әр 20 минут сайын 22 көрсеткіш бойынша тіркеледі: 1) қалқымалы бөлшектер PM-2.5, 2) қалқымалы бөлшектер PM-10, 3), азот диоксиді, 4) күкірт диоксиді, 5) азот оксиді, 6) көміртек оксиді, 7) күкіртті сутек, 8) озон (жер бетіне жақын қабаттағы), 9) аммиак, 10) күкірт қышқылы, 11) фенол, 12) формальдегид, 13) фторсутек, 14) хлор, 15) тұз қышқылы, 16) бензапирен, 17) гамма-сәулеленудің эквивалентті дозасының қуаты (гамма-фон), 18) кадмий, 19) мыс, 20) қорғасын, 21) бериллий және 22) мырыш.

Ауаның сапасын бағалау кезінде екі негізгі индекс қолданылады: 

- Ауаның ластану индексі (бұдан әрі – АЛИ) – бұл көрсеткіш бірнеше негізгі ластаушы заттардың орташа тәуліктік немесе жылдық концентрацияларын және олардың адам денсаулығына әсерін ескере отырып, ұзақ мерзімді (созылмалы) ластану деңгейін анықтайды;

- Стандартты индекс (бұдан әрі – СИ) – бұл көрсеткіш белгілі бір заттың бір реттік ең жоғары тіркелген концентрациясының шекті рұқсат етілген мөлшерге қатынасы арқылы есептеледі. Ол нақты уақыттағы ластану деңгейін және қалада ең ластауыш затты анықтауға мүмкіндік береді.

«Қазгидромет» РМК деректері бойынша, Өскеменде 2015, 2017–2022 және 2024 жылдары атмосфералық ауа ластану индексі «жоғары» деңгейінде (АЛИ 7,0–9,0) тіркелген, ал 2016 жылы — «артқан» деңгейінде (АЛИ 5,6) болған. 2023 жылы ауа сапасы СИ көрсеткіші бойынша да «жоғары» деп бағаланған.

2023 жылы Өскемен қаласындағы бақылау станцияларында зиянды заттардың шекті рұқсат етілген концентрациясынан асу жағдайы 8 520 рет, ал 2024 жылы — 6 181 рет тіркелген. Негізгі ластаушы заттар қатарында күкірт және азот диоксидтері, көміртек және азот оксидтері, күкіртті сутек, фторсутек, хлор және тұз қышқылы бар. 

Бұған дейін хабарланғандай, 2026 жылғы 22-24 сәуір аралығында Астанада Орталық Азия елдерінің мәселелері мен оларды шешу жолдары талқыланатын Өңірлік экологиялық саммит өткізу жоспарлануда.