Түркменстан қандай экологиялық проблемаларға тап болып отыр?

Орталық Азия климаттық қорының (CACF) климаттың өзгеруі және жасыл энергетика мәселелері бойынша Орталық Азияға арналған Жобалық офисінің сарапшылары 2026 жылғы Өңірлік экологиялық саммит қарсаңында Түркменстандағы экологиялық проблемаларды талдады. Өңірдегі аумағы бойынша екінші үлкен ел – Түркменстан, Каракум мен Қызылқұм шөлдерінің құмдарының таралуы, су ресурстарының тапшылығы, жерлердің деградациясы және Каспий теңізінің ластануы сияқты мәселелерден зардап шегуде. Сонымен қатар, адам әрекеті экожүйелерге теріс әсер етіп, биоалуантүрліліктің жоғалуына әкеліп отыр.

Түркменстандағы шөлейттену – елдің үлкен бөлігін қамтитын маңызды экологиялық проблема. Каракум мен Қызылқұм шөлдерінің кеңею қарқыны әлемдегі ең жоғары көрсеткіштер қатарында, бұл Сахара мен Сахель аймақтарымен салыстырмалы.

 Малдың шамадан тыс жайылуы, топырақтың тұздануы және су ресурстарын дұрыс пайдаланбау салдарынан жерлердің деградациясы соңғы бірнеше онжылдықта олардың өнімділігін айтарлықтай төмендетті. Суармалы жерлердің 80%-дан астамында тұзды жер асты сулары жоғары деңгейде (1–2 м тереңдікте), бұл олардың көтерілуіне және топырақтың құнарлылығын төмендетуге алып келеді.

Түркменстан су ресурстарынан қатты тапшылық көріп отыр. Елге су тек трансшекаралық өзендер арқылы, әсіресе Амудария арқылы келеді, бұл оны өңірлік су саясатына өте тәуелді етеді. Жаһандық жылыну өзендердің, оның ішінде Атрек, Мургаб және Теджен өзендерінің таяздануына себеп болды. Суармалы инфрақұрылымның ескіруі нәтижесінде үлкен су шығындары орын алуда, ауыл шаруашылығына су алудың үлесі шамамен 90%-ды құрайды. Су тазарту және сумен жабдықтау жүйелерін жаңарту қажеттілігі туындап отыр.

Арал теңізінің тартылуы да Түркменстанға теріс әсерін тигізді. Жаз айлары құрғақ және ыстық бола түсті. Тұзды-шаңды дауылдар құрғаған теңіз түбінен қауіпті химикаттарды Түркменстанның ауыл шаруашылығы жерлеріне тасымалдап отыр. Әуедегі шаң мен тұздардың жоғары концентрациясы тыныс алу жолдары аурулары, жұтқыншақ, өңеш обыры және анемия ауруларының күрт артуына әкелді, әсіресе Дашоғуз облысында.

Түркменстандағы Каспий теңізінің ластануы, мұнай өндіру салдарынан және теңіз деңгейінің төмендеуі экожүйе мен жағалаудағы аймақтарға үлкен әсер етіп отыр. Бұл екі фактор биоалуантүрліліктің төмендеуіне, эндемикалық балықтар мен құстардың жойылуына, сондай-ақ шығанақтардың бұзылуы және балық қорының азаюына байланысты экономикаға қауіп төндіруде.

Түркменстан үшін, сондай-ақ Орталық Азия үшін климаттың өзгеруі – маңызды мәселе. Температураның әрі қарай көтерілуі, құрғақшылықтардың жиілеуі болжануда, бұл топырақтың эрозиясына және орман алаптарының азаюына әкелуі мүмкін.

Осы мәселелерді шешу үшін елде Ұлттық климаттық өзгерістер стратегиясы мен Ұлттық орман бағдарламасы жүзеге асырылуда, бұл табиғатты қорғауға және ресурстарды тұрақты басқаруға бағытталған, сондай-ақ өңірлік «Каспий теңізіндегі теңіз қоқысы мен пластикпен күрес – жүйелі тәсіл» жобасы іске асырылуда.

Бұған дейін хабарланғандай, 2026 жылғы 22–24 сәуір аралығында Астанада Өңірлік экологиялық саммит (ӨЭС) өтеді, онда Орталық Азия елдерінің экологиялық проблемалары мен оларды шешу жолдары талқыланады.