Қазақстанда топырақ радиоактивті және өнеркәсіптік қалдықтармен, ауыр металдармен, мұнай мен мұнай өнімдерімен ластанған

Қазақстан аумағында топырақтың атмосфералық шығарындылармен, өнеркәсіп, энергетика және әскери-өнеркәсіптік кешен кәсіпорындарының қатты және сұйық қалдықтарымен, мұнай және мұнай өнімдерімен, сондай-ақ тұрмыстық қалдықтармен ластанған көптеген ошақтары бар. Топырақтың ұзақ жылдар бойғы ластануы оның биоалуантүрлілігіне, органикалық заттардың қоры мен сүзгілеу қабілетіне теріс әсер етеді. Қазақстан Республикасының 2024 жылғы қоршаған ортаның жай-күйі және табиғи ресурстарды пайдалану туралы Ұлттық баяндамасын талдаған Орталық Азия климаттық қорының сарапшылары республикада радионуклидтермен, ауыр металдармен және уытты заттармен рұқсат етілген деңгейден жоғары ластанған аумақтардың бар екенін анықтады. 

Қазақстандағы топырақ ластануының ең қауіпті түрі – радиоактивті ластану. Ел аумағында 6 ірі уран провинциясы, сондай-ақ көптеген ұсақ кен орындары мен уран көріністері орналасқан, бұл табиғи радиациялық фонның жоғары болуына әсер етеді. Уран өндіру өнеркәсібінің жұмысы кезеңінде республика аумағында шамамен 200 млн тонна радиоактивті қалдық жиналған. 

Сонымен қатар, елде 4 әскери-сынақ полигоны және «Байқоңыр» ғарыш айлағы бар. Зымыран тасығыштардың бөлінетін бөліктері құлайтын аймақтар Қарағанды, Ұлытау, Ақмола, Павлодар және Шығыс Қазақстан облыстарында үлкен аумақтарды қамтиды. МӨЭҒӨБ «Қазмеханобр» деректері бойынша, зымыран отынының жану өнімдері мен зымыран сатысының бөлінуінен ластануға ұшыраған жерлердің жалпы алаңы 9,6 млн гектарды құрайды. Әскери-сынақ полигондарының ықпал ету аймақтарында радионуклидтермен, ауыр металдармен және уытты заттармен рұқсат етілген деңгейден жоғары ластану анықталған. 

Ірі қалалардың маңындағы топырақтың ауыр металдармен ластануы да күрделі экологиялық мәселе болып отыр. Бұл үдеріске жыл сайын артып келе жатқан автокөліктер саны да айтарлықтай әсер етеді. Сонымен қатар, индустриалды орталықтар маңында өнеркәсіптік шығарындылар әсерінен топырақ ластануының ошақтары қалыптасқан. Мәселен, Өскемен, Риддер, Жезқазған, Шымкент және Қарағанды қалаларының маңындағы топырақтағы қорғасын, мыс, мырыш, кадмий мөлшері шектеулі-рұқсатты концентрация мөлшерінен (бұдан әрі – ШКМ) бірнеше есе асып түседі. 

Қазақстанның негізгі күріш өсіретін өңірлерінің топырағында да қорғасын, никель және мыс бойынша шекті рұқсат етілген концентрациялардан асу байқалады. У.У. Успанов атындағы Қазақ топырақтану және агрохимия ғылыми-зерттеу институтының деректері бойынша, Сырдария өзенінің көне атыраулық аллювиалды жазықтарында орналасқан Шиелі күріш массивінде топырақтағы жылжымалы және жалпы қорғасын мөлшері 2 есе, жылжымалы никель мөлшері 1,5 есе жоғары. Соңғы жылдары Сырдария суларының минералдануына байланысты топырақтың тұздану үдерістері күшейген, бұл өз кезегінде көп көлемдегі минералданған коллектор-дренаж суларының төгілуімен байланысты. 

Елдің барлық өнеркәсіптік аймақтарында экологиялық қауіпті объектілер – террикондар, үйінділер, карьерлер, бұрғылау ұңғымалары, тау-кен өндірісінің қалдықтары бар, олардың жалпы алаңы 60 мың гектардан асады, және олардан топыраққа үнемі ластаушы заттар түсіп отырады. Түсті металлургия кәсіпорындарының қызметі нәтижесінде республикада 22 млрд тоннадан астам өнеркәсіптік қалдық, оның ішінде 4 млрд тонна тау-кен қалдықтары, 1,1 млрд тонна уытты байыту қалдықтары және 105 млн тонна металлургиялық өндіріс қалдықтары жиналған.

Экология және табиғи ресурстар министрлігінің мәліметінше, Қазақстанда 31,6 млрд тонна өнеркәсіптік қалдық жинақталған және жыл сайын тағы 1 млрд тоннаға жуық қалдық түзіледі. Жалпы көлемнің 70%-ы – техногенді-минералдық түзілімдер, оның ішінде жыныс үйінділері мен күл-қож қалдықтары. 

Өнеркәсіптік және уытты қалдықтар мәселелерінен бөлек, республикадағы барлық дерлік елді мекендерде тұрмыстық қалдықтарды сақтау және қайта өңдеу өзекті болып отыр. Қалдықтардың барлығы полигондарға шығарылады, олардың 97%-ы санитарлық талаптарға және экологиялық стандарттарға сәйкес келмейді, тек елордадағы полигон белгіленген нормаларға сай. 

Қазақстандағы тағы бір экологиялық проблема – топырақтың мұнай және мұнай өнімдерімен ластануы. Мұндай ластану топырақ микрофлорасының функционалдық белсенділігін төмендетіп, экожүйелердегі тепе-теңдіктің бұзылуына әкеледі. Батыс Қазақстанда мұнаймен ластанған жерлердің жалпы алаңы 194 мың гектар, ал төгілген мұнай көлемі 5 млн тоннадан асады. 

Атырау облысында жүргізілген зерттеулерге сәйкес, мұнай өнімдерімен ең жоғары ластану Мақат кен орны маңында байқалған. Күшті ластанған учаскелерде топырақтағы мұнай өнімдерінің ең жоғары концентрациясы 172 480 мг/кг деңгейіне жеткен, ал Қазақстандағы топырақтағы мұнайдың ШКМ-ы 100 мг/кг ғана. Жоғары ластану деңгейлері Доссор, Комсомол, Таңатар, Тентексор және Ескене кен орындары маңында да анықталған, мұнда ШКМ-нен асу 24-тен 138 есеге дейін жетед. 

Бұған дейін хабарланғандай, 2026 жылғы 22–24 сәуірде Астана қаласында Орталық Азия елдерінің мәселелерін және олардың шешу жолдарын талқылауға арналған Өңірлік экологиялық саммит өтеді.