2024 жылы Қазақстан кәсіпорындары атмосфераға 2,2 млн тоннадан астам ластаушы заттарды шығарды

ҚР СЖРА Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, 2024 жылы Қазақстанда 232,8 мыңнан астам стационарлық ластаушы көздер жұмыс істеген, олардан республика атмосферасына 2 млн 271,4 мың тонна ластаушы заттар шығарылған. Бұл көрсеткіш 2023 жылмен салыстырғанда 0,6%-ға жоғары. Ең көп көлемдегі шығарындылар Павлодар және Қарағанды облыстарында тіркелді. 

Қазақстан Республикасының 2024 жылғы қоршаған ортаның жай-күйі және табиғи ресурстарды пайдалану туралы Ұлттық баяндамасына сәйкес, Павлодар облысында атмосфераға шығарылған ластаушы заттардың көлемі 697,8 мың тонна, Қарағанды облысында – 445,3 мың тонна болды. Айта кету керек, екі өңірде де соңғы жылдары шығарындылар деңгейінің жыл сайын төмендеуі байқалады. 

Жалпы шығарылған ластаушы заттардың 80,4%-ын газ тәрізді және сұйық заттар, 19,6%-ын – қатты заттар құрайды. Қазақстан атмосферасына түскен негізгі ластаушы заттарға күкірт диоксиді, азот және көміртек оксидтері, ұшқыш органикалық қосылыстар, аммиак және күкіртсутек жатады. 

Бұған қоса, 2024 жылы атмосфераға мынадай ерекше ластаушы заттар шығарылған: қорғасын және оның қосылыстары – 221,4 тонна, марганец және оның қосылыстары – 86 тонна, мыс оксиді – 110 тонна, күкірт қышқылы – 400 тонна, хлор – 43 тонна, сынап – 725 килограмм. Бұл заттар бойынша нақты шығарындылар белгіленген рұқсат етілген нормалардан асқан жоқ. 

Қазақстан аумағында атмосфералық ауаның жай-күйіне бақылау РМК «Қазгидромет» тарапынан 70 елді мекендегі 171 бекетте жүргізілді. 

«Қазгидромет» деректеріне сәйкес, 70 елді мекеннің 23-інде – төмен деңгейдегі ластану, 23-інде – жоғарылаған, 24-інде – жоғары және өте жоғары деңгей тіркелген. 

Төмен деңгейдегі ластану Атбасар, Щучинск, Көкшетау, Орал қалаларында, Глубокое, Ауэзов және Қордай кенттерінде, сондай-ақ «Бурабай» кешенді фондық мониторинг станциясында байқалады. 

Жоғары және өте жоғары деңгейдегі ластану Алматы, Қарағанды, Сәтбаев, Ақтөбе, Астана, Теміртау, Өскемен, Шымкент, Риддер, Балқаш, Абай, Талғар, Ақтау, Хромтау, Арқалық, Жітіқара, Лисаковск, Ақсай қалаларында, сондай-ақ Жанбай және Мақат ауылдарында, Шұбаршы, Кеңқияқ, Индербор, Қарабалық кенттерінде байқалған.

2024 жылы атмосфераның 447 жоғары ластану және 26 экстремалды жоғары ластану жағдайы тіркелді. 

Көп жылдар бойы атмосфералық ауаның жоғары ластану деңгейі Астана, Қарағанды, Алматы, Ақтөбе, Теміртау және Өскемен қалаларында сақталып келеді. 

Қалалардағы негізгі ластаушы заттар – қалқыма бөлшектер (шаң, РМ-2.5, РМ-10), көміртек және азот оксидтері, азот диоксиді, күкіртсутек, озон, фенол.

2024 жылы ҚР ДСМ Санитариялық-эпидемиологиялық бақылау комитеті (бұдан әрі – СЭК) өнеркәсіптік кәсіпорындар мен ірі автомагистральдар әсер ету аймағындағы селитебтік аумақтарда ауаға зерттеулер жүргізді. 

Зерттеу нәтижелері бойынша, өнеркәсіптік кәсіпорындардың шығарындылары 1-ден 116-ға дейін ластаушы заттарды қамтиды, оның ішінде I–II қауіптілік класстары бойынша 1-40 зат. Ең көп қауіпті ластаушы заттар Атырау (40), Павлодар (39), Шығыс Қазақстан (37), Батыс Қазақстан (25), Ақтөбе (21), Қостанай (21) облыстарының кәсіпорындарына жақын елді мекендерде анықталды. 

Елді мекендер ауасындағы негізгі ластаушы заттарға күкірт ангидриді, қорғасын, формальдегид, көміртек оксиді, фосфор ангидриді, фторлы сутек, аммиак, азот диоксиді, шаң, стирол, күйе, фенол, күкіртсутек, озон, бензин, дизель отыны, күкірт қышқылы, толуол, ксилол, ацетон, азот оксиді, фосфин, көмірсутектер С1–С19 жатады.

Сонымен қатар, СЭК Ұлттық сараптама орталығының зертханалары атмосферадағы шығарынды құрамындағы 1-67 ингредиентті ғана анықтайды, оның ішінде I–II қауіптілік класстары бойынша 1-21. Осылайша, республика бойынша атмосферадағы зиянды заттардың тек 57,8%-ы, оның ішінде I–II қауіптілік класындағы 52,5%-ы ғана анықталады. Ең төмен анықталу үлесі ШҚО – 22,4% (116-ның 26-сы), Павлодар – 28,4% (109-ның 31-і), БҚО – 30,5% (59-дың 18-і), Қостанай – 43,8% (80-нің 35-і), Ақтөбе – 60,3% (63-тің 38-і), Абай – 63,1% (84-тің 53-і), Жамбыл – 70,4% (27-нің 19-ы) облыстарында тіркелген. 

Санитариялық-химиялық көрсеткіштер бойынша 649 мыңнан астам ауа сынамасы зерттелген, олардың 10 мыңнан астамында (1,6%) шекті рұқсат етілген концентрациялардың асуы анықталды. Республикалық орташа деңгейден (1,6%) жоғары көрсеткіш Алматы (7,4%), Астана (3,4%) және Абай облысының елді мекендерінде (2,1%) тіркелді. 

Бұған дейін хабарланғандай, 2026 жылғы 22-24 сәуірде Астана қаласында Орталық Азия елдерінің экологиялық мәселелерін және оларды шешу жолдарын талқылауға арналған Өңірлік экологиялық саммит өтеді.