Қазақстандағы субтропиктер: миф пе, әлде шындық па??

Жер шарының көп тұрғындары үшін Қазақстан — жазда аптап ыстығы, қыста қақаған аязы бар, қатаң құрлықтық климатқа ие алып мемлекет. Бұл таңғаларлық емес, себебі Астана — әлемдегі ең суық астаналардың тізімінде Ұланбатырдан кейінгі екінші орында. Алайда республика оңтүстігінде Грузия, Түркия және Грекиядағыдай нағыз субтропикалық аймақтар бар екенін көпшілік біле бермейді. Орталық Азия климаттық қорының (бұдан әрі – CACF) климаттың өзгеруі және жасыл энергетика жөніндегі жобалық офисінің сарапшылары Қазақстанның климатын талдап, елдің қай өңірінде пальмалар өсе алатынын, сондай-ақ болашақта Алматы субтропикалық климатқа ие қалалар қатарына енуі мүмкін бе деген сұраққа жауап іздеді. 

Қазақстан шынында да өте үлкен мемлекет. Оның ұзындығы шығыстан батысқа қарай 2963 км, солтүстіктен оңтүстікке қарай 1652 км-ге созылады. 

Республика аумағының көп бөлігінде жылдық температура айырмашылығы өте үлкен, қатаң континенттік климат қалыптасқан. Мұнда төрт маусым анық байқалады: суық әрі қарлы қыс, қысқа әрі құбылмалы көктем, ыстық әрі құрғақ жаз және құрғақ күз. Қыс ұзақ, әдетте аязды әрі қарлы, ауа температурасы −45 °C-қа дейін төмендейді. Жаз ыстық, құрғақ, +35…+40 °C-қа дейін көтеріледі.

Оңтүстік таулы аймақтарда климат қалыпты континенттік, қыс жұмсақтау, ал жаз далалық өңірлермен салыстырғанда азырақ аптап.

Ең қолайлы климат Каспий теңізі жағалауында: жазда тым ыстық емес, қысы жұмсақ

Ақтау қаласы (43°39′ с.е.) мен Шымкент қаласы (42°18′ с.е.) арасындағы ендік сызығының оңтүстігінде Қазақстанда жылы қысы мен ыстық жазы бар субтропикалық континенттік климат қалыптасқан.

Шымкент — елдегі ең жылы және ең шуақты қала. Орташа жылдық температурасы 13,9 °C, жылына 300 күн ашық ауа райы тіркеледі. Салыстыру үшін: елдің солтүстігінде жылына шамамен 120 ашық күн болса, Алматыда — шамамен 151 күн.

Айта кетерлігі, Шымкентпен бір ендікте Салоники (Грекия), Стамбул (Түркия), Бостон (АҚШ), Канадзава (Жапония) және Батуми (Грузия) орналасқан.

Мұндай климаттық жағдай жеміс-жидектің көп түрін өсіруге мүмкіндік береді: алмұрт, алма, өрік, қараөрік, шие, тәтті шие, алхоры, жүзім, айва, анар, інжір және киви. Сондай-ақ күріш, мақта, темекі, лавр жапырағы және қауын-қарбыз дақылдары өсіріледі. Таулы өңірлерде миндаль мен фисташка жақсы өседі. Ал жылыжай кешендерінде лимон мен банан өнеркәсіптік көлемде өсірілуде. 

Енді орынды сұрақ туады: пальмалар қайда? 

Қазақстан субтропикасының басты ерекшелігі — олардың мұхиттан алыс, құрлықтың терең ішінде орналасуы. Әлемдік мұхиттың жұмсартатын әсері болмағандықтан, жазда оңтүстік елдерден келетін тропикалық ауа массалары басым болады да, температура +50 °C-қа дейін көтеріледі. Қыста ара-тұра Арктикадан келген суық фронттар әсерінен аяз түсіп, ауа температурасы −15 °C-қа дейін төмендеуі мүмкін.

Ақтау қаласының эксперименттік ботаникалық бағында −10 °C-қа дейінгі қысқа мерзімді суыққа төзетін бірнеше түрдегі пальмалар өсірілуде. Қала жағалауында пластик пальмаларды алмастырып, шын пальмалар отырғызу жоспарлары бар.

Оңтүстік Қазақстандағы (Түркістан облысы) шаруашылықтарда агрономдар ашық топырақта қарапайым күтімді қажет ететін пальма көшеттерін сәтті өсіріп жүр. Олардың пікірінше, бұл дақылдар жергілікті климатқа бейімделе алады. Шымкент пен Түркістан қалаларында да көшелерге финик пальмалары отырғызылған.

Бірнеше жыл бұрын Шымкенттің басты даңғылдарында экзотикалық агава өсімдіктері кез келген еді, ал бүгінде шаһарда отаны Орталық Америка болып саналатын юкка өсімдігі кең таралған.

Жаһандық жылыну жағдайында еліміздегі субтропикалық белдеу кеңейе ме?

«Қазгидромет» РМК деректеріне сәйкес, Еуразия құрлығының орталығында орналасқан және мұхиттан өте алыс жатқан Қазақстан аумағы жер шарымен салыстырғанда әлдеқайда жылдам жылып келеді.

Қазақстанның барлық өңірінде орташа жылдық ауа температурасының тұрақты түрде көтерілуі байқалады. Орта есеппен алғанда, еліміз бойынша ауа температурасы әр 10 жылда 0,36 °C-қа өсуде. Кейбір өңірлерде бұл көрсеткіш 0,26 °C/10 жыл (Қарағанды облысы) мен 0,56 °C/10 жыл (Батыс Қазақстан облысы) аралығында. Қыс маусымынан басқа барлық мезгілдерде температураның өсуі статистикалық тұрғыда мәнді.

Жылдық орташа температура ғана емес, экстремалды табиғи құбылыстардың жиілігі де өзгеруде. Мәселен, ыстық толқындарының жалпы ұзақтығы артқан, +30 °C-тан жоғары күндердің саны көбейген, суық тапшылығы жиілеген, сондай-ақ жаздың өте ыстық күндерінің саны өсуде.

Қазіргі ғылыми зерттеулер 1991–2020 жылдар кезеңінде 1961–1990 жылдармен салыстырғанда климаттық зоналардың солтүстікке қарай жылжығанын көрсетеді. Әсіресе оңтүстік және батыс өңірлерде аридті және субаридті жағдайлар кеңеюде. Бұл құбылыс жылыну мен құрғақшылықтың күшеюін, сондай-ақ термиялық және гидрологиялық режимдердің трансформациясын көрсетеді.

Жамбыл облысының және Алматы облысының оңтүстік бөлігіндегі (оның ішінде Алматы қаласында) таулы ойпаттарда субтропикалық климат белгілері байқала бастады, дегенмен басым климат түрі әлі де қалыпты континенттік болып табылады.

Бұған дейін хабарланғандай, 2026 жылғы 22–24 сәуір аралығында Астанада Орталық Азия елдерінің экологиялық мәселелері мен оларды шешу жолдарын талқылайтын Өңірлік экологиялық саммит өткізу жоспарлануда.